O luns
12 de xaneiro dous autobuses de Transportes Metropolitanos de
Barcelona pasearanse pola capital catalá lucindo uns carteis de
publicidade contratados pola entidade Ateos de Cataluña cun polémico
lema: «Probablemente Divos non existe. Deixa de preocuparche e goza
da vida». A campaña, coa mesma consigna, naceu a finais do ano
pasado no Reino Unido e recala por primeira vez no noso país,
concretamente en Barcelona.
Pero a fe no Deus vivo e verdadeiro «non é motivo de preocupación,
nin é tampouco un obstáculo para gozar honestamente da vida. Máis
ben, ao contrario: a fe permite gozar máis plenamente da vida, é un
sólido fundamento para vivir a vida cunha actitude de solidariedade,
de paz e un sentido de transcendencia.
Podemos aproveitar a conxuntura para reflexionar un pouco en
profundidade sobre o sentido das relixións e das crenzas en xeral.
Hoxe está tomando forza entre nós un laicismo combativo que trata de
varrer do espazo público, non só á Igrexa Católica, senón en xeral
ás diversas relixións. As relixións, dise, non aportan nada á
sociedade e non son compatibles coa tolerancia e coa democracia. Con
frecuencia desatan conflitos entre uns e outros, cando non guerras
e, desde logo, de ningún xeito contribúen á paz social. Representan,
xa que logo, un residuo do pasado que ha de ser erradicado dunha
sociedade moderna. Se seica que queden como un hobby, é dicir, como
un entretenimiento ou pasatiempo para os intres de lecer, que cada
un pode cultivar ou non, con tal de que non moleste aos demais.
Con todo, a relixión non pode converterse nunca nun hobby. Porque
unha persoa non está íntegramente desenvolvida se non cultiva a súa
dimensión relixiosa. Velaquí un argumento de José Ortega e Gasset:
"Porque hai un sentido relixioso, como hai un sentido estético e un
sentido do olfato, do tacto, da visión?. É verdade que hai cegos e
hai insensibles, pero ?cada sentido que falta é un mundo menos que
posúe a fantasía, facultade andariega e vagabunda?. É dicir, non
desenvolver o sentido relixioso é realmente unha carencia cando
pensamos no desenvolvemento da persoa. ?Porque é o certo que
sublimando toda cousa ata a súa última determinación, chega un
instante en que a ciencia acaba sen acabar a cousa; ese núcleo
transcientífico das cousas é a súa religiosidad"[1].
Por outra banda, o problema non é saber se o home do noso tempo
crerá ou non, senón que crerá. Umberto Eco ten razón ao citar a
Chesterton: "Cando os homes deixan de crer en Deus, non é que non
crean en nada. Cren en calquera cousa". O espazo que Divos deixa
baleiro no corazón do home pronto o ocupan os ídolos de todo tipo e
condición.
A relixión "ou mellor, as relixións- teñen valor por si mesmas e non
só polo que aporten á sociedade humana. Pero últimamente vénse
reivindicando o valor da relixión para a sociedade desde instancias
non precisamente eclesiásticas. Jürgen Habermas (Dusseldorf, 1929) é
probablemente un dos intelectuais máis citados e solicitados da
segunda metade do século XX. Herdeiro da escola de Frankfurt,
representa unha voz crítica tanto respecto ao capitalismo como
respecto de a sociedade de comunicación de masas que o envolve. En
2006 publicou en España Entre naturalismo e relixión (Paidós), unha
selección de escritos nos que defende a achega da relixión para
corrixir os fallos de a Ilustración e da modernidad á que el ve como
un tren que ameaza descarrilar. Con este motivo, entrevistáronlle na
Vanguardia (26-11-06) e afirmaba que a relixión permite regenerar la
?conciencia de compromiso? nun mundo en que a moral desaparece baixo
o poder económico. "Volvinme escéptico en relación cunha
modernización que ameaza con perder a súa propia base normativa no
dereito e a moral", di Habermas. "Creo -engade- que as grandes
relixións do mundo, que naceron ao mesmo tempo que a filosofía grega,
pertencen, igual que esta, á genealogía da razón. E a razón moderna,
ou posmetafísica, non acabará de comprenderse a si mesma ata que non
entenda a súa relación coa relixión como un aspecto da mente que, no
entanto, élle alleo ou queda fóra dela". Sostén este filósofo que a
moral da xustiza xudía e a ética do amor cristiá fixeron
históricamente unha achega moi valiosa en Europa á hora de que conte
cada individuo como é típico da modernidad e á hora do universalismo
igualitario. ?Para os europeos, trátase dun compoñente esencial da
nosa cultura política común." "Moitos conceptos filosóficos básicos,
como autonomía e responsabilidade, individualidade e dignidade
humana, acolleron con discreción no seu seo un potencial de
significado relixioso e nutriron en certo sentido a un público xeral
de creyentes, non creyentes e adeptos doutras crenzas".
Por outra banda, o que fose ministro do Interior e hoxe Presidente
da República Francesa, Nicolás Sarkozy, no seu libro titulado: A
República, as relixións, a esperanza, exprésase nos seguintes
términos: ?Na Francia de inicios do tercer milenio, o lugar que
ocupa a relixión é central?. E continúa: "Na miña opinión é tan
importante abrir lugares de culto nas grandes zonas urbanas, como
inaugurar centros deportivos, que son en grao sumo útil". "Estou
convencido -conclúe- de que é preciso ter en conta o feito
espiritual e a importancia da cuestión relixiosa. Crer, vivir a
propia fe, son liberdades que é necesario defender. Para a nación, a
fe e o compromiso dos cidadáns creyentes, son positivos. Non son
riscos, ameazas ou desviacións". Para todos, pero especialmente para
aqueles que van sempre a remolque do que se coce en Francia, estas
ideas debesen darlles que pensar.
Un filósofo como Eugenio Trias non dubida en afirmar: "Se hai un
tema relevante neste fin de milenio, este é, sen dúbida, o relixioso.
A relixión volve estar de actualidade logo de dous séculos nos cales
pareciamos asistir ao seu declive irreversible. Lonxe de ser un
factor cultural en retroceso, parece acharse hoxe en primeiro plano
dos asuntos mundiais. Tanto o fenómeno do integrismo, islámico,
xudeu ou cristián, como o xeral interese polas relixións orientais
dentro do ámbito occidental, ou o espertar das grandes relixións
históricas, desde o hinduismo en todas as súas formas ata o islam (nas
súas variantes sunnitas ou chiitas), todo iso é índice dun interese
crecente polo relixioso". Por todo isto conclúe que "é necesario
'pensar a relixión' co fin de corrixir o modo frívolo e banal con
que a tradición moderna e ilustrada adoitou situarse en relación ao
feito relixioso?. "Na transmisión dos valores e na aprendizaxe da
diferenza entre o ben e o mal, o institutor non poderá nunca
remplazar ao sacerdote ou ao pastor, ata se é importante que se
aproxime, porque sempre lle faltará a radicalidad do sacrificio da
súa vida e o carisma dun compromiso baseado na esperanza".
"Un home que cre, é un home que espera", comentou Sarkozy con motivo
da visita do Papa Benedicto XVI a Francia, "e o interese da
República é que haxa moitos homes e mulleres que esperen. A
desafección progresiva das parroquias rurales, o deserto espiritual
das barriadas (...) a penuria de sacerdotes, non fixo máis felices
aos franceses", engadiu para propugnar "unha laicidad positiva que
non considere que as relixións son un perigo, senón unha baza".
